Skip to content

6.2 — Các Toán Tử Số Học (Arithmetic Operators) ​


🎯 Mục Tiêu Bài Học ​

  • Nắm vững 5 toán tử số học cơ bản: Cộng (+), Trừ (-), Nhân (*), Chia (/), Chia lấy dư (%).
  • Hiểu sâu bản chất phép chia số nguyên (Integer Division) và cách ép kiểu sang số thực.
  • Phân biệt toán tử dấu 1 ngôi (Unary plus/minus) và toán tử 2 ngôi (Binary plus/minus).
  • Nhận thức nguy cơ Undefined Behavior (UB) khi chia cho 0 và tràn số nguyên có dấu (Signed Integer Overflow).

1. Tổng Quan Về Các Toán Tử Số Học ​

C++ cung cấp 5 toán tử số học nhị phân (Binary arithmetic operators):

Toán tửÝ nghĩa toán họcVí dụKết quả
+Phép cộng7 + 29
-Phép trừ7 - 25
*Phép nhân7 * 214
/Phép chia7 / 23 (với số nguyên)
%Phép chia lấy dư7 % 21

Ngoài ra, C++ có 2 toán tử một ngôi (Unary arithmetic operators):

  • Unary minus (-): Đổi dấu toán hạng (ví dụ: -x).
  • Unary plus (+): Giữ nguyên dấu, nhưng thực hiện Integer Promotion (ví dụ: chuyển char thành int).

2. Phép Chia Số Nguyên (Integer Division) và Cắt Bỏ Phần Thập Phân ​

Khi thực hiện phép chia giữa hai số nguyên, C++ không sinh ra số thực. Thay vào đó, nó thực hiện phép chia số nguyên: phần thập phân bị cắt bỏ hoàn toàn (truncated/dropped), không làm tròn.

mermaid
flowchart TD
    A["Phép chia: 7 / 2"] --> B{"Kiểu dữ liệu
của toán hạng?"}
    B -- "Cả 2 đều là int" --> C["Phép chia nguyên (Integer Division)
7 / 2 = 3.5 -> Cắt bỏ .5 -> Kết quả: 3"]
    B -- "Ít nhất 1 số là double" --> D["Phép chia thực (Floating-point Division)
7.0 / 2 = 3.5 -> Kết quả: 3.5"]
cpp
#include <iostream>

int main()
{
    std::cout << 7 / 2 << '
';     // In ra 3
    std::cout << -7 / 2 << '
';    // In ra -3 (cắt về hướng số 0)
    
    // Để có kết quả số thực, ít nhất 1 toán hạng phải có kiểu dấu phẩy động
    std::cout << 7.0 / 2 << '
';   // In ra 3.5
    std::cout << 7 / 2.0 << '
';   // In ra 3.5
    std::cout << static_cast<double>(7) / 2 << '
'; // In ra 3.5
    
    return 0;
}

3. Cạm Bẫy Thực Chiến: Chia Cho 0 và Tràn Số ​

⚠️ Cạm Bẫy 1: Chia Cho 0 (Division by Zero)

Trong C++, việc chia một số nguyên cho 0 (hoặc lấy dư cho 0) là Undefined Behavior (UB)! Trên thực tế, CPU sẽ phát tín hiệu ngắt phần cứng (Hardware Interrupt / SIGFPE), khiến chương trình sập ngay lập tức (Crash).

cpp
int x { 10 };
int y { 0 };
std::cout << x / y; // 💥 CRASH: Integer division by zero!

Đối với số thực (floating point), chia cho 0.0 theo chuẩn IEEE 754 sẽ không sập mà trả về giá trị đặc biệt inf (vô cực) hoặc -inf:

cpp
std::cout << 5.0 / 0.0;  // In ra inf
std::cout << -5.0 / 0.0; // In ra -inf
std::cout << 0.0 / 0.0;  // In ra nan (Not a Number)

⚠️ Cạm Bẫy 2: Tràn Số Nguyên Có Dấu (Signed Overflow) Là UB!

Trong chuẩn ISO C++:

  • Tràn số có dấu (Signed Integer Overflow): Là Undefined Behavior (UB). Trình biên dịch có quyền giả định hiện tượng này không bao giờ xảy ra và tối ưu hóa loại bỏ mã kiểm tra!
  • Tràn số không dấu (Unsigned Integer Overflow): Được định nghĩa rõ là quay vòng modulo $2^n$ (Wrap around).
cpp
#include <limits>
#include <iostream>

int main()
{
    int maxInt { std::numeric_limits<int>::max() };
    int overflowed { maxInt + 1 }; // ⚠️ UNDEFINED BEHAVIOR!
    std::cout << overflowed << '
';
}

4. Thực Hành Tốt Nhất (Best Practices) ​

💡 Lời Khuyên Chuyên Gia

  1. Luôn kiểm tra mẫu số trước khi chia:
    cpp
    if (b == 0) {
        // Xử lý lỗi hoặc thông báo không hợp lệ
    } else {
        int result = a / b;
    }
  2. Dùng static_cast khi cần kết quả số thực: Không dùng ép kiểu kiểu C cổ điển (double)a / b. Hãy dùng static_cast<double>(a) / b.
  3. Cẩn thận khi lưu kết quả phép nhân: Tích của hai số nguyên kiểu int 32-bit có thể vượt quá $2 imes 10^9$. Hãy ép kiểu sang std::int64_t trước khi nhân:
    cpp
    int a = 1'000'000;
    int b = 1'000'000;
    long long c = static_cast<long long>(a) * b; // An toàn!

📝 Hệ Thống Quiz & Bài Tập Tự Luyện ​

Câu hỏi 1: ​

Đoạn mã sau in ra giá trị gì?

cpp
double avg = 5 / 2;
std::cout << avg;

A) 2.5
B) 2
C) 2.0
D) Lỗi biên dịch

[Xem lời giải]

Đáp án: C (2.0 hoặc 2 tùy định dạng cout).
Giải thích: Biểu thức 5 / 2 thực hiện phép chia số nguyên trước, cho kết quả là int có giá trị 2. Sau đó, giá trị 2 mới được ngầm định chuyển đổi (implicit conversion) thành double và gán vào avg thành 2.0. Để nhận 2.5, phải viết 5.0 / 2 hoặc 5 / 2.0.

Bài tập code 2: ​

Viết chương trình nhập vào một số nguyên giây (ví dụ: 3665 giây) và chuyển đổi thành định dạng Giờ : Phút : Giây (ví dụ: 1 giờ 1 phút 5 giây) sử dụng các toán tử / và %.

[Xem lời giải]
cpp
#include <iostream>

int main()
{
    std::cout << "Nhập số giây: ";
    int totalSeconds {};
    if (!(std::cin >> totalSeconds) || totalSeconds < 0)
    {
        std::cout << "Dữ liệu không hợp lệ!
";
        return 1;
    }

    int hours   { totalSeconds / 3600 };
    int minutes { (totalSeconds % 3600) / 60 };
    int seconds { totalSeconds % 60 };

    std::cout << totalSeconds << " giây = " 
              << hours << " giờ, " 
              << minutes << " phút, " 
              << seconds << " giây.
";

    return 0;
}